दीर्घ श्वासप्रश्वास अवरोध रोग (Chronic Obstructive Pulmonary Disease COPD): परिचय तथा प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा तहमा व्यवस्थापन

पाठ्यक्रमको पृष्ठभूमि:

दीर्घकालीन अवरोधात्मक फोक्सो रोग (Chronic Obstructive Pulmonary Disease–COPD) तथा अन्य दीर्घकालीन श्वासप्रश्वास सम्बन्धी रोगहरूले विश्वभरका प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा प्रणालीमा बढ्दो भार सिर्जना गरिरहेका छन्। विशेषगरी सीमित स्रोतसाधन भएका स्थानहरूमा सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन, खाना पकाउन तथा घर न्यानो बनाउन दाउराको प्रयोग र कार्यस्थलमा धुलोको सम्पर्कजस्ता जोखिमका कारकहरू अझै व्यापक छन्। आधारभूत स्वास्थ्य सेवा प्याकेज, २०७८ को स्तरीय उपचार पद्धति (Standard Treatment Protocol–STP) अनुसार COPD को तीव्र बिग्रदो अवस्था (Acute Exacerbation of COPD–AECOPD), ब्रोन्कियल आस्थ्मा, निमोनिया र पल्मोनरी एम्बोलिज्म लगायतका श्वासप्रश्वाससम्बन्धी आपत्कालीन अवस्थाहरू प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा तहमा रोगभार तथा आकस्मिक उपचार आवश्यक पर्ने अवस्थाका प्रमुख कारण हुन्। COPD धेरै हदसम्म रोकथाम र व्यवस्थापन गर्न सकिने रोग भए तापनि यसका लक्षणहरू अन्य श्वासप्रश्वास तथा मुटुसम्बन्धी रोगका लक्षणसँग मिल्ने भएकाले प्राथमिक स्वास्थ्य संस्थाहरूमा यसको पहिचान नहुने वा गलत पहिचान हुने गरेको पाइन्छ। यसका अतिरिक्त, आकस्मिक रूपमा बिग्रिएको अवस्थाको अनुपयुक्त व्यवस्थापन, इन्हेलरको गलत प्रयोग तथा बिरामीलाई समयमै प्रेषण नगर्नाले रोक्न सकिने मृत्युसमेत बढ्ने गरेको छ। यी चुनौतीहरू सम्बोधन गर्न जनस्वास्थ्य सेवा नियमावली, २०७७ को अनुसूची–२ तथा आधारभूत स्वास्थ्य सेवासम्बन्धी स्तरीय उपचार पद्धतिमा उल्लेख गरिएका मार्गदर्शनलाई व्यवहारमा कार्यान्वयन गर्ने उद्देश्यले यो अनलाइन पाठ्यक्रम विकास गरिएको हो। यस तालिम प्याकेजले बिरामीको मूल्याङ्कनमा एकरूपता कायम गर्ने, आपत्कालीन अवस्थामा प्रारम्भिक व्यवस्थापन गर्न क्षमता विकास गर्ने, उपयुक्त प्रेषण सम्बन्धी निर्णयलाई सुदृढ बनाउने तथा समुदायमा बिरामी र तिनका परिवारलाई व्यवस्थित परामर्श प्रदान गर्न स्वास्थ्यकर्मीलाई सक्षम बनाउने लक्ष्य राखेको छ।

पाठ्यक्रमको उद्देश्य:

यो अनलाइन तालिम प्याकेजले प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा कार्यरत स्वास्थ्यकर्मीलाई COPD को प्रभावकारी व्यवस्थापनका लागि आवश्यक ज्ञान, आधारभूत दक्षता तथा सञ्चारसम्बन्धी सीप प्रदान गर्दछ। आधारभूत स्वास्थ्य सेवासम्बन्धी स्तरीय उपचार पद्धतिमा आधारित यस पाठ्यक्रमले प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा तहको मूल्याङ्कन, आपत्कालीन व्यवस्थापन तथा समुदायस्तरको बिरामी शिक्षालाई एकीकृत गरी सेवा सुनिश्चित गर्न सहयोग गर्दछ। यो पाठ्यक्रमको उद्देश्य प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा प्रदायकहरूलाइ COPD को रोकथाम, प्रारम्भिक पहिचान, मूल्याङ्कन, निदान, व्यवस्थापन, प्रेषण तथा दीर्घकालीन फलोअप सम्बन्धी ज्ञान र चिकित्सकीय दक्षता अभिवृद्धि गर्नु हो। नेपालको आधारभूत स्वास्थ्य सेवा प्याकेज, २०७८ को स्तरीय उपचार पद्धति, आकस्मिक स्वास्थ्य सेवासम्बन्धी स्तरीय उपचार पद्धति तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रमाणमा आधारित मार्गदर्शन अनुसार तयार गरिएको यस पाठ्यक्रमले प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा तहमा बिरामी  केन्द्रित COPD सेवा प्रदान गर्न आवश्यक व्यावहारिक सीप प्रदान गर्दछ। यसले उपचारको नतिजा सुधार गर्न, COPD को तीव्र बिग्रदो अवस्था घटाउन तथा बिरामीको जीवनको गुणस्तर अभिवृद्धि गर्न सहयोग पुर्‍याउनेछ।

सिकाइ उपलब्धिहरू:

यो पाठ्यक्रम सफलतापूर्वक पूरा गरेपछि सहभागीहरू निम्न कार्य गर्न सक्षम हुनेछन्:

1. COPD को परिचय, जोखिमका कारक, रोग उत्पन्न हुने प्रक्रिया तथा चिकित्सकीय लक्षणहरूको व्याख्या गर्न। 
2. COPD को जोखिममा रहेका बिरामी पहिचान गर्न तथा रोग इतिहास, शारीरिक परीक्षण र पल्स अक्सिमिटरको प्रयोग गरी उपयुक्त चिकित्सकीय मूल्याङ्कन गर्न। 
3. COPD लाई आस्थ्मा, निमोनिया, क्षयरोग र हृदयघात लगायतका अन्य सामान्य श्वासप्रश्वास सम्बन्धी अवस्थाबाट छुट्याउन। 
4. COPD को गम्भीरताको वर्गीकरण गर्न तथा चिकित्सकीय निर्णयका लागि स्तरीय उपचार पद्धति  प्रयोग गर्न। 
5. स्थिर अवस्थामा रहेका COPD बिरामीलाई उपयुक्त औषधीय तथा अन्य विधि प्रयोग गरी व्यवस्थापन गर्न। 
6. COPD को तीव्र बिग्रदो अवस्था पहिचान गर्न तथा सुरक्षित अक्सिजन उपचार, ब्रोन्कोडाइलेटरको प्रयोग, बिरामीको अवस्था स्थिर बनाउने कार्य र समयमै प्रेषणसहित प्रारम्भिक आपतकालीन व्यवस्थापन प्रदान गर्न। 
7. प्रेषण आवश्यक पर्ने बिरामी पहिचान गर्न तथा प्रभावकारी सञ्चार, अभिलेखीकरण, फलोअप र समन्वयात्मक सेवामार्फत उपचार तथा हेरचाहको निरन्तरता सुनिश्चित गर्न। 
8. सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन त्याग, इन्हेलर प्रयोग गर्ने सही विधि, स्व व्यवस्थापन, जीवनशैली परिवर्तन तथा रोगको प्रगति र तीव्र बिग्रदो अवस्था रोकथाम सम्बन्धी प्रभावकारी परामर्श प्रदान गर्न 
9. प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा तहमा COPD सेवाको गुणस्तर, सुरक्षा र निरन्तर सुधार गर्न प्रमाणमा आधारित अभ्यासहरू प्रयोग गर्न। 

लक्षित प्रयोगकर्ता:

बिरामी तथा हेरचाहकर्ता; हेल्थ असिस्टेन्ट (HA), नर्स तथा अन्य प्रशिक्षित frontline health-care providers; र मेडिकल अफिसर/चिकित्सक। सामग्रीको गहिराइ, परीक्षा र clinical authority प्रत्येक समूहअनुसार फरक हुनेछ। यो पाठ्यक्रम विशेषगरी निम्न स्वास्थ्यकर्मीका लागि उपयुक्त छ:

• हेल्थ असिस्टेन्ट
• मेडिकल अफिसर तथा चिकित्सक (Medical Officer/Medical Doctor)
• बिरामी तथा हेरचाहकर्ता (Patient and Caregiver)

 मूल्याङ्कन तथा प्रमाणीकरण:

सहभागीको सिकाइ उपलब्धिको मूल्याङ्कन प्रत्येक मोड्युलमा समावेश ज्ञान परीक्षण तथा पाठ्यक्रमको अन्त्यमा सञ्चालन गरिने विस्तृत अन्तिम परीक्षामार्फत गरिनेछ। पाठ्यक्रम सफलतापूर्वक पूरा गर्न सहभागीले:

• आफ्नो learning pathway का लागि तोकिएका अनिवार्य मोड्युल मात्र पूरा गर्नुपर्नेछ; सबै समूहलाई सबै ८ मोड्युल अनिवार्य हुँदैन।
• मूल्याङ्कन भूमिका-आधारित हुनेछ: बिरामी/हेरचाहकर्तामा छोटो teach-back; FCHV/HA मा symptom recognition, counselling र referral scenario; मेडिकल अफिसर/चिकित्सकमा diagnosis, spirometry interpretation, stable COPD र AECOPD management समेटिएको clinical assessment।
• ८०% pass mark चिकित्सक/स्वास्थ्यकर्मीको formal course assessment मा लागू गर्न सकिन्छ; बिरामी तथा हेरचाहकर्तालाई formal examination भन्दा समझदारी र teach-back आधारित completion उपयुक्त हुन्छ।

पाठ्यक्रम पूरा गर्न लाग्ने अनुमानित समय:

सहभागीको अध्ययन गति तथा पूर्व अनुभवअनुसार यो पाठ्यक्रम पूरा गर्न करिब ४ देखि ५ घण्टा लाग्ने अनुमान गरिएको छ।

मोड्युलहरू:

आधारभूत स्वास्थ्य सेवासम्बन्धी आधिकारिक स्तरीय उपचार पद्धतिमा आधारित यस पाठ्यक्रमले प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा तहको मूल्याङ्कन, आपत्कालीन व्यवस्थापन तथा समुदायस्तरको बिरामी शिक्षालाई आठवटा मोड्युलमार्फत एकीकृत गरी समग्र र स्तरीकृत बिरामी सेवा सुनिश्चित गर्दछ।

• मोड्युल १: COPD को परिचय 
• मोड्युल २: श्वासप्रश्वास सम्बन्धी लक्षणहरूको मूल्याङ्कन 
• मोड्युल ३: COPDलाई बुझौं
• मोड्युल ४: COPD को मूल्याङ्कन तथा वर्गीकरण 
• मोड्युल ५: स्थिर अवस्थाको COPD व्यवस्थापन 
• मोड्युल ६: COPD को तीव्र बिग्रदो अवस्था (AECOPD) को व्यवस्थापन 
• मोड्युल ७: प्रेषण तथा हेरचाहको निरन्तरता 
• मोड्युल ८: बिरामी परामर्श तथा स्व–व्यवस्थापन 

पाठ्यक्रमका मुख्य विषयहरू:

• मोड्युलको उद्देश्य: मोड्युलको विषयवस्तु, प्रयोजन तथा व्यावसायिक महत्त्व स्पष्ट गर्ने। 
• अपेक्षित सिकाइ उपलब्धिहरू: मोड्युल पूरा गरेपछि सहभागीले हासिल गर्ने ज्ञान तथा प्रदर्शन गर्न सक्ने सीपलाई स्पष्ट गर्ने विशिष्ट र मापनयोग्य दक्षतासम्बन्धी विषयवस्तुहरू। 
• अनुमानित अध्ययन समय: आफ्नै गतिमा अध्ययन गर्न तथा समय व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्‍याउने गरी निर्धारण गरिएको अनुमानित समयावधि। 
• पाठ्यसामग्री (ब्याख्यात्मक शैलीमा): प्राविधिक तथा चिकित्सकीय जानकारीलाई पठनीय, सान्दर्भिक र सहज रूपमा बुझ्न सकिने बनाउन आकर्षक ब्याख्यात्मक शैलीमा प्रस्तुत गरिएका मुख्य प्राविधिक तथा चिकित्सकीय मार्गदर्शन। 
• चिकित्सकीय उपयोगी सुझावहरू: प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाको दैनिक अभ्यासमा तत्काल प्रयोग गर्न सकिने महत्त्वपूर्ण व्यावहारिक जानकारी, सम्झन सहयोग गर्ने उपाय तथा वास्तविक कार्यक्षेत्रमा उपयोगी सुझावहरू। 
• प्रतिबिम्बात्मक अभ्यास: स्वास्थ्यकर्मीलाई आफ्नो वर्तमान अभ्यास तथा स्थानीय समुदायको अवस्थाबारे विचार गर्न प्रेरित गर्ने अन्तरक्रियात्मक प्रश्न, घटनामा आधारित चिन्तन अभ्यास वा स्व–मूल्याङ्कन। 
• मुख्य सन्देशहरू: आवश्यक चिकित्सकीय तथा परामर्शसम्बन्धी तथ्यहरूलाई सुदृढ बनाउन विशेष रूपमा प्रस्तुत गरिएका मुख्य सिकाइ बुँदाहरू। 
• मोड्युलको सारांश: मूल्याङ्कनअघि मोड्युलका प्रमुख सिकाइ बुँदाहरूलाई समेटेर प्रस्तुत गरिएको संक्षिप्त पुनरावलोकन। 
• मोड्युलको अन्त्यमा ज्ञान परीक्षण (५ देखि १० वटा बहुवैकल्पिक प्रश्न): सहभागीको ज्ञानको स्मरण, चिकित्सकीय तर्क तथा निर्णय गर्ने क्षमताको मूल्याङ्कन गर्न तयार गरिएका ५ देखि १० वटा बहुवैकल्पिक प्रश्नमा आधारित मूल्याङ्कन।